Anita Rée (1885-1933) i jej sztuka.

Anita Rée to jedna z najbardziej fascynujących artystek XX wieku. Żyła pomiędzy różnymi światami: jako niezależna kobieta w męskim świecie sztuki, na pograniczu tradycji i modernizmu oraz jako protestantka z korzeniami południowoamerykańsko-żydowskimi. Jej malarstwo odzwierciedlało radykalne zmiany w niemieckim społeczeństwie. Niemniej jednak jej głównym celem było nieustanne poszukiwanie własnej tożsamości.

Przyszła na świat w starej żydowskiej rodzinie kupców z Hamburga. Była córką Israela Rée i Clary z domu Hahn. Anita i jej siostra Emilie zostały ochrzczone i wychowane w duchu luterańskim, zgodnie z normami społecznymi zasymilowanej żydowskiej klasy średniej.

Początki artystyczne

Dosyć wcześnie obudziły się w młodej Anicie zainteresowania artystyczne. Od 1905 roku studiowała u impresjonistycznego malarza Artura Siebelista. Warto podkreślić, że uczelnie artystyczne nie przyjmowały wtedy kobiet. Sytuacja zmieniła się dopiero po I wojnie światowej, ale to nie zniechęcało Anity do kształcenia się! Nękały ją jednak wątpliwości co do własnego talentu i w 1906 roku zwróciła się o poradę do Maxa Liebermanna. Ten potwierdził jej talent i przekonał ją do kontynuowania nauki.

Anita kształciła się dalej i w 1910 roku połączyła siły by stworzyć atelier z Franzem Nölkenem i Friedrichem Ahlersenem-Hestermannem. Przyjaźń rozpadła się z powodu nieodwzajemnionej miłości Rée do Nölkena, a koledzy-artyści wyjechali do Paryża. Tak bardzo zachwalali w listach paryskie życie kulturalne, że Anita nabrała chęci, by spróbować czegoś nowego. Zimą 1912-1913 dostała się na kursy malarskie do szkoły słynnego Fernanda Légera.

Jej początkowe obrazy zdradzały wpływy Picassa, Matisse’a i Cézanne’a. Zapraszana była do udziału w wystawach, nawiązywała kontakty z kolekcjonerami sztuki i intelektualistami, a w 1919 roku została członkiem nowo założonej Secesji Hamburskiej. Anita zrobiła imponujaco dobry start w świat sztuki!

Przełom artystyczny

W 1913 Anita Rée wzięła udział w wystawie w galerii Commeter w Hamburgu i właściwie od tego momentu nabrała rozpędu jej kariera. Podziw budziły jej portrety i autoportety. W 1920 wstąpiła do Stowarzyszenia Artystów w Hamburgu. W 1926 razem z Idą Dahmel założyła stowarzyszenie kulturalne istniejące do dziś- GEDOK (Gemeinschaft deutscher und oesterreichischer Künstlerinnen und Kunstfreundinnen).

Tematyka religijna

Pod wpływem I wojny światowej Anita Rée podjęła tematykę religijną. Lato 1916 spędziła w miasteczku Blankenhain w miejscowym domu dla artystów Bassa Selims Haus. Tutaj też przebywali na rekonwalescencji ranni żołnierze i malarka filtrowała przez siebie ich przeżycia a wszystko przenosiła na płótno.

„Miejsce, w którym teraz spędzam dni [.] wywołuje najtrudniejsze i najcięższe konflikty w duszy malarza [.]” – napisała Rée w liście do przyjaciela.
(Cytat za: Maike Bruhns „Anita Rée. Das Werk” Monachium 2018

Rzadko łączyła swoje przedstawienia bezpośrednio z religią, zwykle zachowując równowagę między profanum a sacrum. Jej zainteresowanie motywami chrześcijańskimi wiązało się z uznaniem dla dawnych mistrzów. Szczególny entuzjazm wzbudzały w niej wizerunki Madonny. W kilku pracach Rée nawiązywała do historii biblijnych, takich jak „Ucieczka do Egiptu”.

Anita była naprawdę wszcechstronną artystką- w muralu wykonanym do szkoły dla dziewcząt w Hamburgu nawiązała do biblijnego motywu o pannach mądrych i głupich. Ten piękny fresk nie dotrwał do naszych czasów, został zniszczony podczas II wojny światowej.

Podróż na południe Europy

W wieku trzydziestu pięciu lat Anita Rée ugruntowała swoją pozycję na hamburskiej scenie artystycznej. Poszukiwała nowych wyznań i inspiracji. Z jednej strony chciała poznać wspaniałe muzea Italii; z drugiej strony szukała bardziej zróżnicowanych krajobrazów.

Latem 1921 roku Anita udała się do Tyrolu, gdzie zatrzymała się w Grins położonym na płaskowyżu u podnóża Alp. Zakochała sie w skalistych masywach i wąwozach. W sierpniu 1922 roku dotarła do południowych Włoch i wioski rybackiej Positano, która została jej bazą przez trzy lata. Wybrzeże Amalfi było popularnym celem podróży w latach dwudziestych XX wieku wśród niemieckich pisarzy i malarzy.

W swoim malarswie skoncentrowała się na ukazaniu lokalizacji miasteczek, zawieszonych pomiędzy zboczami górskimi a morzem, na grupach domów w kształcie sześcianów i wznoszących się wieżyczek, stromych schodach i wąskich uliczkach. Blade kolory nadają wioskom upiorny wygląd przypominający scenerię teatralną.

Artystka przekształcała naturalne elementy, takie jak morze i palmy, w kompozycje, w których stoją one na straży do świata ukrytego. Monumentalne budynki skazują poniekąd człowieka na maleńkie wymiary. Wejścia do nich są ukryte, wydaje się, że ludzkie działania są zagubione w zakrętach labiryntu.

Ten nowy język wizualny inspirowany był dziełami włoskiego renesansu i wyjątkową atmosferą małego nadmorskiego miasteczka. Obraz „Białe drzewa” krytycy uznali za kwintesencję pobytu Anity we Włoszech.

To był bardzo nowatorski sposób malowania. Jasne gałęzie przecinają budynki o sześciennych kształtach, okna noszą ślady ludzkiej obecności, ale nie ma tam żywej istoty! Schody prowadzą właściwie donikąd… To enigmatyczny obraz. Czy to dlatego, że Anita zaczęła czuć się izolowana?

Anita Rée nie miała problemów z komunikacją, mówiła biegle po włosku i z łatwością nawiązywała kontakty wśród miejscowych mieszkańców wsi. Podkreślała indywidualność swoich modeli, ale wypracowała określone typy, zwłaszcza androgyniczną, owalną budowę twarzy, którą często wykorzystywała. Obraz „Para. Dwie głowy rzymskie” jest dobrym przykładem inspiracji sztuką wczesnego renesansu, szcególnie twórczością Piero della Francesca.

Powrót do Hamburga

Positano stało się dla niej zbyt ograniczające, martwiła się o pieniądze, a jako cudzoziemka wyczuwała rosnący nacjonalizm. W listopadzie 1925 r. Anita Rée wróciła do Hamburga. Po powrocie przekonała się, że wyrobiła sobie reputację jednej z najbardziej utalentowanych artystek w Niemczech.

W jej twórczości rozwinęła się wczesna forma die Neue Sachlichkeit (Nowa Rzeczowość). Był to kierunek przeciwstawny ekspresjonizmowi i abstrakcjonizmowi, miał naładowanie satyryczne w odpowiedzi na szybko zmieniającą się sytuację polityczną w weimarskich Niemczech.

Prezentowana tutaj „Tyrolka” jest tego najlepszym przykładem!

Spojrzenie na kobiety

Anita prezentowała portrety kobiet z feministycznej perspektywy a jednocześnie z pewną dozą fascynacji!

„Stała się malarką pięknych dziewcząt i kobiet, jej obrazy zawsze były dopasowane do indywidualnej osobowości portretowanej osoby. Wykazują wysoki poziom empatii, sympatii, a nawet czułości dla modelki…”

Maike Bruhns „Anita Ree. Życie i twórczośc hamburskich malarzy w latach 1885/1933”

Anita Rée ukazywała kobiecość we wszystkich jej aspektach: od nieśmiałej dziewczyny po współczesną, silną kobietę. Jej portretowane to złożone osobowości, dlatego często sprawiają wrażenie pewnych siebie w swojej nagości, a jednocześnie spoglądają w dół i nieśmiało bawią się włosami…

Artystka często przedstawiała Berthę, pokojówkę zaprzyjaźnionej rodziny kupieckiej Wriedt- jedną ze swoich ulubionych modelek. Tutaj pojawia się jako dama w stylu wczesnego renesansu, w barokowej oprawie Najświętszego Serca. Co za wspaniały przykład mieszania stylów! W sztuce Rée po raz kolejny świat zewnętrzny i wiara złączyły się.

Na tle bujnych kaktusów półnaga kobieta obejmuje swoje piersi. Spuszcza wzrok przez co idealnie wpasowuje sie w roslinność, a jej ciało przyjmuje geometryczne kształty owali i półkoli. Wibrująca wręcz gra kolorów i kształtów tworzy niesamowicie erotyczną atmosferę. Ciało i natura stają się jednym! Często uważa się, że ten półakt jest autoportretem i z pewnością przypomina inne jej autoportrety, ale koncepcja upada, gdy wpatrujemy sie w oczy modelki: są niebieskie!

Mecenat artystyczny

Najobszerniejszą kolekcję jej obrazów zgromadziła patronka Valerie Alport (1874-1960), która wspierała ją finansowo już od lat 20. W sumie była właścicielką 85 dzieł Anity Rée. Część tych obrazów podarowała Muzeum Żydowskiemu w Berlinie w 1937 roku, zanim wyemigrowała do Oksfordu. Po zbombarowaniu muzeum w 1938 r. sądzono, że zniszczeniu uległa również ta kolekcja, jednak po zakończeniu II wojny światowej obrazy odnaleziono (notabene) w podziemiach Izby Kultury Rzeszy.

Portrety dzieci

Anita portretowała także dzieci. Fascynował ją okres dojrzewania, tej przemiany twarzyczek w twarze, niezręcznych ruchów w świadome ciała. Wychwytywała dosadną szczerość dzieci i naturalizm ich spojrzenia. Zobaczcie zresztą sami, co mam na myśli!

0stracyzm… i nowe fascynacje

Triumf Adolfa Hitlera oznaczał koniec demokracji i początek nowej struktury politycznej nazywanej III Rzeszą. Polityka zaczęła dominować w każdej dziedzinie życia, a Anita Rée nagle znalazła się w sytuacji, w której musiała usprawiedliwiać swoje żydowskie i wenezuelskie pochodzenie.

Rozpoczal się niespokojny okres.

W 1930 roku artystka otrzymała zlecenie wykonania tryptyku do kościoła Ansgar w Hamburgu-Langenhorn. Wykonała wstępne projekty o tematyce pasyjnej, ale jej prace spotkały się z ostrym sprzeciwem prasy nazistowskiej, a ukończone w październiku 1931 roku panele nigdy nie zostały zamontowane.

Ponadto znalazła się na liście „entartete kunst” – sztuki zdegenerowanej i została wykluczona z hamburskiego zrzeszenia plastyków.

Fascynacje Anity przeniosły się na świat starożytny – Europę, Afrykę i Azję – i intensywnie związały ją z tamtejszymi malarskimi tradycjami. Impulsu dostarczyły jej hamburskie Muzeum Etnograficzne oraz Muzeum Sztuki i Wzornictwa. Na trzech obrazach połączyła mityczne zwierzęta, kwiaty i krajobrazy w jeden świat. Uwolniona od wysokich wymagań wobec siebie i sztuki, mogła zatracić się w malowaniu własnych fantastycznych wizji, czerpiąc z bogactw folkloru i własnego wnętrza.

Przeprowadzka

W roku 1932 Anita Rée przeniosła się na wyspę Sylt nad Morzem Północnym. Zmianie lokalizacji towarzyszyła zmiana stylu i tematu. Na wyspie Anita pracowała prawie wyłącznie akwarelą. Uwolniła się od rzeczowej, szczegółowej kompozycji poprzednich lat a jej nowym tematem stał się krajobraz wyspy, w którym dostrzegała odbicie swojej głębokiej samotności. I znów znalazła własny język wizualny, zredukowała paletę barw do zaledwie kilku tonów. Całkowicie wygnała ludzi z obrazów i zamiast tego zaludniła krajobrazy zwierzętami!

Obrazki z Syltu są probierzem stanu psychicznego Anity, jakiego doświadczała przez ostatnie miesiące życia. Rée z czułością rysuje owce i cielęta uwięzione w zimowym krajobrazie.
W przeciwieństwie do niej samej, zwierzęta nadal należą do grupy i zachowują ową biblijną niewinność, która niedługo zostanie zmieciona przez nazizm.

12 grudnia 1933 Anita Rée popełniła samobójstwo, zażywając znaczną ilość środków nasennych. Miała zaledwie 48 lat.

„Nie mogę już odnaleźć się w takim świecie i nie mam innego pragnienia, jak tylko go opuścić. Jaki sens ma – bez rodziny, bez ukochanej sztuki wegetować samotnie w tym nieopisanym szaleństwie i stopniowo ginąć od jego okrucieństwa? – pisała do swojej siostry Emilie.

I tu właściwie mógłby nastąpić koniec tekstu o sztuce Anity Rée.

Ale

Mam coś w zanadrzu…

Ten ostatni autoportret wiele mówi o jej wrażliwości. Twarz wyróżnia się na złotym tle przypominającym hieratyczne ikony bizantyjskie. Anita jest naga z rękami złożonymi jak Chrystus, ale wykonuje zupełnie ludzki gest zamartwiania.

Artystka daje świadectwo prawdzie. Podjęła trudne zadanie bycia sobą i jest gotowa umrzeć wierna swojej misji.

Anita Rée wpłynęła na secesję hamburską i miała bliskie relacje z intelektualistami. Jednak po jej śmierci zapomniano o niej. Dlaczego?

Możliwe, że wiele czynników sprawiło, że po śmierci stała się niepopularna. Była kobietą w branży zdominowanej przez mężczyzn, była przedstawicielką burżuazji chrześcijańskiej, która nie chciała być kojarzona ze społecznością żydowską, a przez samobójstwo widziano ją jako osobę o słabym zdrowiu psychicznym.

Badania prowadzone w ostatnich latach wydobyły na światło dzienne kobietę i artystkę, której osobowość odbija się żywym echem nie tylko w jej twórczości, ale także w jej prywatnych listach i pamiętnikach.

Hamburska Kunsthalle ma przeszło 70 prac artystki ocalonych od zniszczenia i od zapomnienia a retrospektywne wystawy i publikacje podsycają nieustajace zainteresowanie osobą Anity Rée.

LITERATURA

https://www.hamburger-kunsthalle.de/en/exhibitions/anita-ree

Jak zawsze pytam Was o opinię i zapraszam do wypicia kawy ze mną!

buymeacoffee.com/nieewa6n

Dziękuję!