Augustus Leopold Egg o wiktoriańskich konwenansach.

August Leopold Egg urodził się w Londynie w 1816 roku i obracał się w angielskim środowisku literackim. Karierę artystyczną rozpoczął w Henry Sass Drawing School, a później kontynuował w Royal Academy. W swojej sztuce ukazywał zmierzch ery wiktoriańskiej. Zasłynął także ilustracjami do dramatów Williama Szekspira.

Grupa artystyczna „The Clique”

Augustus Egg miał szerokie zainteresowania i należał do klubu artystów The Clique założonego w 1830 przez Richarda Dadda. Grupa była niewielka a pozostali członkowie to Alfred Elmore, William Powell Frith, John Phillip i Edward Matthew Ward. Organizację charakteryzowało dystansowanie się od sztuki akademickiej na rzecz malarstwa rodzajowego. Wpływ na styl wywarli Anglik -William Hogarth i Szkot- David Wilkie. Uważali, że dzieł sztuki nie należy oceniać wyłącznie na podstawie zgodności z wytycznymi akademickimi.

Egg kochał teatr i dzięki tej miłości zaprzyjaźnił się z Charlesem Dickensem. Jego zdrowie nigdy nie było dobre i w późniejszych latach próbował temu zaradzić, podrózując do krajów śródziemnomorskich. Jego ataki astmy były coraz częstsze i artysta zmarł w Algierze w 1863 roku w wieku 46 lat.

Ikoniczne dzieło

Zapewne wielu z moich cudownych czytelników zna jego słynne dzieło „Towarzyszki podróży”. Obraz budzi wiele uczuć i nawet Kazimiera Iłłakowiczówna napisała krótki wiersz o nim:

Podróż jest długa, a spotkanie – krótkie; trud – ciężki, odpoczynek – jak listek, leciutki. Zamiar – zły, skutki jego – jak perły toczone… I myśl moja błękitna, a czyny – czerwone.”

Kazimiera Iłłakowiczówna, Notatka

Podziwiamy dwie wiktoriańskie damy podrózujące pociągiem. Towarzyszki podróży. Piękne klify i linia brzegowa istnieją w rzeczywistości. To Menton, popularny wśród wiktoriańskich gości kurort położony na Lazurowym Wybrzeżu. Przypuszczalnie było to również miejsce rekonwalescencji Egga.

Jakie to dzieło jest zachwycające! Spójrzcie na idealną symetrię kobiet siedzących naprzeciw siebie. Noszą identyczne, falujące, obszerne suknie i kapelusze. Jedna dama czyta książkę, obok niej leży bukiet kwiatów, podczas gdy druga dama zapada w drzemkę wywołaną turkotem pociągu. Między dwiema kobietami nie ma interakcji. Żadna z nich nie jest też zainteresowana widokiem z okna pociagu. Ten zdawałoby się zwykły obraz ma mnóstwo ukrytych znaczeń!

Towarzyszki wybierają się w podróż na południe Europy. W wagonie nie ma innych osób, co przecież nie może nas dziwić- w epoce wiktoriańskiej mężczyźni i kobiety podróżowali w osobnych przedziałach.

Spotkałam się z ciekawą opinią, że obraz ukrywa podteksty seksualne. Ericka Franck na stronie Victorian Visual Culture odkrywa przed nami swoje rozważania

„… chociaż „Towarzyszki podróży” są uważane za refleksję na temat podróży koleją i izolacji różnych klas, nie można ignorować widocznych na obrazie konotacji seksualnych. Dzieło przedstawia dwie młode damy, które wydają się być identyczne, ale po bliższym przyjrzeniu się nimi nie są. Wygląda na to, że dziewczyna po lewej stronie jest aktywna seksualnie, mimo (a może właśnie dlatego) że śpi. Można to wyłapać tylko w konfrontacji z druga dziewczyną. Kwiaty obok damy po prawej stronie symbolizują niewinność i cnotę, podczas gdy owoce po lewej stronie wskazują, że dziewictwo zostało już utracone”.

Podobnie jest z rękawiczkami, ta która zdjęła rękawiczki jest odkryta (otwarta) na doświadczenia seksualne. A pamiętajmy, iż reprezentantce wyższej klasy nie wypadało w towarzystwie zdjąć rękawiczek, gdyż gest ten mógł być uznany za seksualną zachętę. Pozwólmy damom jechać do celu ich podróży.

Tryptyk o moralności wiktoriańskiej („Past and present”)

W 1858 roku Augustus Egg namalował tryptyk „Przeszłość i teraźniejszość”, w którym przedstawił trzy sceny z epoki wiktoriańskiej. Narracyjność obrazów przypomina powieść lub sztukę teatralną. Mamy piękne wnętrze salonu, dobrze prosperującą rodzinę z uroczymi dziećmi. Ale atmosfera jest gęsta. To opowieść o upadłej kobiecie. Dosłownie i w przenośni. Artysta przedstawia moment, w którym zaciszna błogość rodziny zostaje przerwana, a wiele szczegółów odzwierciedla nagłą zmianę okoliczności. Kobieta leży na zielonym dywanie przed mężem, upadła jak w omdleniu, ze splecionymi dłońmi, ze złotą bransoletą przypominającą kajdany (!). Małżonek siedzi oszołomiony, ściskając list, który ujawnia jej cudzołóstwo, a swoją lewą stopę opiera na miniaturze portretu jej kochanka.

Nastrój jest typowy dla obrazów moralistów społecznych, które tak były popularne w sztuce wiktoriańskiej. Egg był niewątpliwie pod wpływem artysty Williama Holmana Hunta (1827-1910) i jego „Przebudzonego sumienia”. Podobnie jak u Hunta wszystkie bibeloty i meble mają swą symbliczną funkcję!

Popatrzmy bliżej na słodkie wiktoriańskie dziewczynki. Starsza córka jest zmartwiona i patrzy na leżącą matkę. Druga dziewczynka niewiele rozumie i wciąż zerka na stolik do zabawy. Siostry budowały domek z kart, który jednak się zawalł.

Nie widzimy twarzy kobiety i to budzi moje największe obawy! Czy małżonek ją pobił? W wiktoriańskiej Anglii mężczyzna mógł posiadać kochankę bez obawy przed konsekwencjami, ale zdrada kobiety była niewybaczalną zbrodnią… Chyba niewiele sie zmieniło w tej kwestii…

Tryptyk przedstawia katastrofalne następstwa cudzołóstwa żony. Artysta pozostawia widzowi decyzję, czy kobietę należy potępić, czy współczuć. Egg był poruszony nowelizacją ustawy o prawie małżeńskim z 1857 roku ( Matrimonial Causes Act). Obrazy odzwierciedlały jego obawy, że moralność publiczna i życie rodzinne są zagrożone. Ustawa bowiem reformowała prawo rozwodowe przenosząc jurysdykcję z sądów kościelnych do sądów cywilnych i ustanawiając model małżeństwa opartego na umowie, a nie na sakramentach. Wprowadziła dostępność rozwodu dla tych, których było stać na wniesienie powództwa o unieważnienie związku.

Przenosimy sie w czasie, albowiem drugi obraz przedstawia nocną scenę, kilka lat później. Jesteśmy w ciemnej i skąpo umeblowanej sypialni, wkrótce po śmierci załamanego małżonka. Dziewczynki są już prawie dorosłe: młodsza w białej nocnej koszuli płacze na kolanach starszej, a ta siedzi w czarnej żałobnej sukience i patrzy przez okno na zachmurzony księżyc.

Augustus Egg zastosował zasadę retrospekcji prezentując scenę salonową jako środkową. Dwie boczne sceny przedstawiają ten sam moment, jakis czas po śmierci ojca. Widzimy tę samą chmurkę pod księżycem. Córki płaczą po ojcu i modlą się za swoją zagubioną matkę, a trzeci obraz pokazuje bezdomną rodzicielkę z zawiniątkiem, z którego wystają wychudzone nóżki dziecka- być może owocu jej romansu.

Epoka wiktoriańska (1837-1901) z jednej strony charakteryzowała się ogólnym dobrobytem i uregulowanym społecznie okresem. Ale miała także swoje ciemne strony, które leżały w dysonansie pomiędzy moralnością a zepsuciem. Nie było przyjęte pokazywanie swoich uczuć, raczej kontrolowanie ich i nakładanie maski. W towarzystwie zabraniano mówić o ciąży, o menstruacji, a nawet używać pewnych słów, które zbyt bezpośrednio opisywały biologię człowieka.

Malarstwo Augustusa Egga nie zamyka się w swoich ramach. Był bystrym obserwatorem swoich czasów, chwytał typowe konwencje i podejmował popularny w tej epoce wątek kobiety upadłej. Jednocześnie wprowadzał dyskusje, nie oceniał. Dla mnie jest wyjątkowym artystą-dokumentalistą, w swoich obrazach używał narracyjnej formy teatralnej. I robił to doskonale!